Zatrudnianie pracowników na podstawie umów cywilnoprawnych w sytuacjach, gdy faktyczne warunki wykonywania obowiązków odpowiadają cechom stosunku pracy, stanowi jedno z najczęstszych naruszeń prawa pracy w Polsce. Osoby dotknięte tym procederem tracą szereg uprawnień gwarantowanych przez Kodeks pracy – prawo do urlopu, ochronę przed bezprawnym zwolnieniem, świadczenia chorobowe czy odpowiednie składki emerytalne.

Warto znać dostępne środki prawne, które umożliwiają ustalenie stosunku pracy nawet wbrew woli pracodawcy.

Cechy stosunku pracy – co mówi art. 22 Kodeksu pracy?

Fundamentalnym przepisem regulującym naturę stosunku pracy jest art. 22 § 1 Kodeksu pracy. Stanowi on, że przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem, w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca – do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem. Przepis § 1¹ tego samego artykułu jednoznacznie precyzuje, że zatrudnienie spełniające powyższe warunki jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy – niezależnie od nazwy umowy zawartej między stronami. Prawo zabrania też zastępowania umowy o pracę umową cywilnoprawną przy zachowaniu tychże warunków (§ 1²).

Umowa zlecenie a umowa o pracę – jak rozróżnić?

Sądy powszechne stosują tzw. metodę typologiczną, polegającą na rozpoznaniu i wskazaniu cech przeważających w danym stosunku prawnym. Wśród elementów, które przemawiają za istnieniem stosunku pracy, orzecznictwo wskazuje:

• podleganie kierownictwu pracodawcy i wykonywanie jego bieżących poleceń;
• obowiązek osobistego świadczenia pracy bez możliwości wyznaczenia zastępcy;
• wykonywanie obowiązków w stałych, narzuconych przez pracodawcę godzinach i miejscu;
• ciągły charakter świadczenia, a nie jednorazowe wykonanie określonej czynności;
• ponoszenie ryzyka gospodarczego przez podmiot zatrudniający.

Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że nazwa umowy nie stanowi przeszkody do jej przekwalifikowania. W wyroku z 25 kwietnia 1997 r. (sygn. II UKN 67/97) wprost wskazano, iż nazwanie umowy zleceniem nie wyklucza jej zakwalifikowania jako umowy o pracę. Ustalenie stosunku pracy przez sąd wywołuje skutki wsteczne – pracownik uzyskuje prawo do wszelkich świadczeń za cały okres faktycznego zatrudnienia.

Jak zainicjować postępowanie o ustalenie stosunku pracy?

Pozew o ustalenie stosunku pracy może złożyć sam pracownik, a właściwym do jego rozpoznania jest sąd rejonowy – sąd pracy. Roszczenie o ustalenie stosunku pracy nie ulega przedawnieniu, jednak roszczenia majątkowe towarzyszące (wynagrodzenie za nadgodziny, ekwiwalent za urlop) przedawniają się po trzech latach. Warto wiedzieć, że inspekcja pracy w Bydgoszczy i w całej Polsce dysponuje uprawnieniem do wnoszenia powództw w tych sprawach.

Osoba będąca pracodawcą lub działająca w jego imieniu za zawarcie umowy cywilnoprawnej zamiast umowy o pracę, gdy faktyczne warunki wykonywania obowiązków spełniają przesłanki stosunku pracy, podlega karze grzywny od 1000 zł do 30000 zł.

Zapowiadana reforma Państwowej Inspekcji Pracy ma wzmocnić te uprawnienia poprzez przyznanie inspektorom kompetencji do wydawania decyzji administracyjnych nakazujących zawarcie umowy o pracę.

Konsekwencje wyroku ustalającego stosunek pracy

Prawomocny wyrok sądu stwierdzający istnienie stosunku pracy rodzi daleko idące skutki. Pracodawca zobowiązany jest do:

• odprowadzenia zaległych składek do ZUS za cały okres faktycznego zatrudnienia;
• wypłaty ewentualnych zaległych świadczeń (ekwiwalentu za niewykorzystany urlop, wynagrodzenia za nadgodziny);
• poniesienia grzywny za wykroczenie z art. 281 § 1 pkt 1 Kodeksu pracy.

Prawnik specjalizujący się w prawie pracy pomoże oszacować pełen zakres roszczeń i prowadzić sprawę w sposób kompleksowy.

Wyrok ustalający stosunek pracy wywołuje skutki wsteczne, co oznacza, że pracownik nabywa wszelkie uprawnienia pracownicze od dnia faktycznego rozpoczęcia pracy, a nie od dnia wydania orzeczenia. W praktyce prowadzi to do konieczności uregulowania przez pracodawcę znacznych zobowiązań finansowych wobec pracownika i instytucji publicznych.

Pracujesz na zleceniu, ale czujesz, że to etat? Poznaj swoje prawa

Jeżeli wykonujesz obowiązki na podstawie umowy zlecenia, lecz warunki Twojej pracy przypominają etat – pracujesz w stałych godzinach, w wyznaczonym miejscu, pod nadzorem przełożonego i osobiście – warto jak najszybciej zweryfikować swoją sytuację prawną. Im wcześniej podejmiesz działania, tym większy zakres świadczeń możesz odzyskać, ponieważ roszczenia majątkowe przedawniają się z upływem trzech lat. Każdy miesiąc zwłoki to potencjalnie utracone prawo do ekwiwalentu za urlop, wyrównania wynagrodzenia czy prawidłowo naliczonych składek na ubezpieczenie emerytalne.

Zachęcamy do kontaktu z naszą Kancelarią Adwokacką Dariusza Lubińskiego w Bydgoszczy. Przeprowadzimy szczegółową analizę Twojej sytuacji, ocenimy zgromadzone dowody i wskażemy najlepszą drogę do ustalenia stosunku pracy oraz dochodzenia należnych Ci świadczeń.